شهرت

احیاکنندگان اقتصاد شهر - شهرت

احیاکنندگان اقتصاد شهر ۲۵ فروردین ۱۳۹۴

اقتصاد غیررسمی، شناخت و شمول

حجت‌الله میرزایی*

بخش غیررسمی به عنوان یکی از ابعاد فقر، در بسیاری از شهرهای کشورهای درحال‌توسعه، شناخته‌شده است. در کشور ما نیز، با وجود چند دهه تلاش مدیریت شهری، هنوز هم بخش غیررسمی به موازات بخش رسمی در حال رشد بوده و یکی از چالش‌های اصلی پیش‌روی مدیران شهری است.

اهمیت شناخت بخش اقتصاد غیررسمی و دایره‌ی شمول این بخش آن است که غالباً در سکونت‌گاه‌های غیررسمی، اقتصاد غیررسمی حاکم است؛ و یا اینکه اغلب افراد ساکن در سکونت‌گاه‌های غیررسمی در بدنه‌ی اقتصاد رسمی جذب نشده‌اند.

  • کم درآمدان شهری به مثابه‌ی احیاکنندگان شهر

با اینکه مقامات رسمی شهری و مدیران شهری، کم‌درآمدها را به عنوان افراد مشکل‌زا برمی‌شمرند و وجود آنان را برنمی‌تابند؛ واقعیت آن است که آنها مشارکت قابل‌ملاحظه‌ای در سرزندگی و بقای شهری که در آن زندگی می‌کنند دارند. شهرهای آسیایی بدون آنها نمی‌تواند چرخ‌های اقتصادی خود را در گردش نگاه دارند. شکی نیست که اگر مقامات محلی، دارایی‌های اقشار فقیر و کم‌درآمد را به رسمیت شناخته و به این افراد به مثابه‌ی منابع مهم انسانی برای ارتقای بهره‌وری شهرها بنگرند، مقامات دولت مرکزی نیز در شیوه‌ی تخصیص منابع تجدیدنظر خواهند کرد.

این افراد با توانایی‌های خود، هکتارها زمین انباشته از زباله‌ی خانگی را احیا می‌کنند. ابتدا خانه‌های موقتی را در حاشیه‌ی رودخانه‌ها و مناطق سیل‌گیر بنا می‌کنند، ولی به‌تدریج با افزایش درآمد، آن را بهسازی می‌کنند: کم‌کم سازه‌های پرارزش و خیابان­های مفروش روی کار می‌آید، مراکز محله ایجاد می شود و متعاقب آن مراکز بهداشتی و فضاهای ورزشی شکل می‌گیرد. نیروی کار داوطلب محلی بخش قابل‌توجهی از سایر خدمات را نیز فراهم می‌سازد.

دارایی‌های این افراد شامل خانه‌هایشان و قناعت و فعالیتشان است. خانه‌هایی که به واسطه‌ی آن، فرصت‌هایی برای بهبود زندگی یافته‌اند و این خود در طی زمان و به زحمت و رنج فراوان به دست آمده است. رانده شدن از محل سکونت نه فقط به معنای تخریب واحد مسکونی، که نابودی شالوده‌ی امرار معاش است. نابودی هویت جمعی، همبستگی خانواده، سرمایه‌ی اجتماعی ــ همگی مواردی است که بر لزوم اهمیت دادن به حق سکونت این افراد تأکید می‌کند. مشاغلی که ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی به عهده می‌گیرند تا به واسطه‌ی آن به امرار معاش بپردازند، در بسیاری از مواقع، برای تداوم حیات شهری است. نکته‌ی جالب‌توجه آنکه بسیاری از این افراد، در کوتاه‌ترین زمان و با  کمترین هزینه‌ها، تلاش می‌کنند تولیداتی را وارد چرخه‌ی اقتصاد کنند که اگر قرار بود بخش رسمی اقتصاد جامعه عهده‌دار آن باشد، هزینه‌های اولیه‌ی گزافی را بر دوش شهر متحمل می‌ساخت. با اینکه کیفیت تولیدات و خدمات قابل‌عرضه‌ی آنها چندان قابلیت رقابت با بخش رسمی را ندارد، در جایگاه خودش شایسته‌ی تقدیر بسیار است. در مجموع، یک مقایسه بین مشاغل رسمی و غیررسمی می‌تواند نشان دهد که مشاغل غیررسمی، که اغلب از جانب همین حاشیه‌نشینان به رونق می­افتد، چه ویژگی‌های مثبتی دارد. به بیانی خلاصه، می‌توان گفت که بازدهی بالا در ازای سرمایه­گذاری بسیار ناچیز ویژگی اقتصاد غیررسمی ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی است؛ درحالی‌که در بخش رسمی، چیز دیگری جریان دارد. با توجه به جدول پیش‌رو، می‌توان ویژگی‌های مشاغل غیررسمی را با مشاغل رسمی مقایسه نمود.

                    ویژگی‌های مقایسه‌ای بارز بین مشاغل رسمی و غیررسمی

مشاغل رسمی مشاغل غیررسمی
بزرگ‌مقیاس‌اند کوچک‌مقیاس‌اند
مدرن و جدیدند سنتی‌اند
بیشتر مالکیت عمومی دارند مالکیت فردی یا خانوادگی است
سرمایه‌برند و به سرمایه‌ی انبوه نیاز دارند کاربرند
فعالیتشان در جهت سودآوری است فعالیت‌های معیشتی‌اند
دارای تکنولوژی وارداتی‌اند از تکنولوژی بومی استفاده می‌کنند
از بازار حمایتی (برای مثال سهمیه‌ی تعرفه) برخوردارند دارای بازار غیرمنظم و رقابتی‌اند
ورود به آنها مشکل است ورود به آن آسان است
نیاز به مهارت‌های رسمی (برای مثال تحصیلات رسمی) دارند نیازمند مهارت‌های غیررسمی‌اند (برای مثال مهارت‌هایی که در خانه یا از طریق شاگردی کسب می شود)
اکثریت کارگران تحت حمایت قانون‌اند و به وسیله‌ی قانون کار یا پوشش تأمین اجتماعی حمایت می‌شوند اقلیتی از کارگران این بخش تحت حمایت قانون کار و یا تحت پوشش تامین اجتماعی قرار دارند

 

  • اهمیت و کارایی بخش غیررسمی اقتصاد

درحالی‌که در بیشتر مواقع، بخش غیررسمی با مسامحه و حتی مخالفت نسبی در بخش سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی شهرهای کشورهای در حال توسعه روبرو است؛ واقعیت این است که این بخش به طور روزافزونی در حال گسترش است. در چند دهه‌ی اخیر، بسیاری از مدیران و برنامه‌ریزان به سوی درک واقعیت‌ها و بهره‌گیری بیشتر از جنبه‌های مثبت این بخش در برنامه‌ریزی و توسعه‌ی شهری متمایل شده‌اند. برای بخش غیررسمی ضمن وجود معایبی، ویژگی‌های مثبتی برشمرده‌اند که می‌تواند مورد توجه باشد. از اثرات مهم و مثبت این بخش می‌توان به این موارد اشاره نمود:

  • گسترش مشاغل غیرکشاورزی را در کشورهایی که بر اقتصاد کشاورزی روستایی متکی بوده‌اند و توان ایجاد سریع زیرساخت‌های اقتصاد صنعتی شهری را به دلیل محدودیت فن، سرمایه و دیگر منابع ندارند تسهیل می‌کند؛
  • تکیه‌گاهی مطمئن برای فقرایی است که غالباً از مهاجران روستایی بی‌زمین، بی‌کار و یا کم‌کارند و در مقابل بلایای طبیعی آسیب پذیرند؛
  • فرصت‌های درآمدی را برای فقرای شهری، که با وجود کاهش سهم مهاجرت روستایی تعدادشان رو به فزونی است، مهیا می‌سازد؛
  • نیروی کار ارزان این بخش به پایین نگه‌داشتن هزینه‌های شهرنشینی کمک می‌کند؛
  • از طریق مواردی چون بازیافت، باعث رشد بازار اقتصادی و تقویت پویایی بازار می‌شود؛
  • با تأمین نیروی کار ارزان به رقابت‌پذیری شهرها کمک می‌کند؛
  • تأمین کالا و خدمات اساسی با قیمت مناسب را، به ویژه برای فقرا، در پی دارد؛
  • محیطی مساعد برای گسترش کارآفرینی محلی و پویا ایجاد می‌کند؛
  • ابتکار و سازگاری فن‌شناختی را ترغیب می‌کند؛
  • حیات فرهنگی شهری را از راه فعالیت‌هایی چون ارائه‌ی روزنامه و مجله به وسیله‌ی دوره‌گردان و موسیقی خیابانی و … غنا می‌بخشد؛
  • حفظ پیوندهای مهاجران با مناطق روستایی را موجب می‌شود؛
  • از راه خرید و فروش لوازم دست‌دوم و از این دست، به تأمین خدمات محیطی شهری کمک می‌کند؛
  • راهی برای ارتقا و دستیابی به خدمات و سطح زندگی مناسب در سکونت‌گاه‌های غیررسمی است.

با توجه به مواردی که آمد و بسیاری از عملکردهای مثبت این بخش، می توان گفت که بخش غیررسمی دارای اهمیت کارکردی بالایی برای کل شهر است. بخش غیررسمی بیشتر، از دو جنبه‌ی ارتقا و سامان‌دهی محیط شهری و ارتقای زندگی فقرا، می‌تواند مورد توجه مدیران و برنامه‌ریزان شهری قرار بگیرد. این در حالی است که نگرش غالب مدیران شهری در برخی از کشورها و متأسفانه هنوز در ایران، حذف بخش غیررسمی از عرصه‌ی عمومی شهر و سامان‌دهی (به مفهوم حذف آن) بخش غیررسمی به خاطر مشکلاتی چون سدّ معبر است. در مجموع، در بیشتر کشورهای جهان درحال‌توسعه، این بخش و اهمیت و کارایی مثبت آن از سوی برنامه‌ریزان و مدیران نادیده گرفته می‌شود.

* عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

اشتراک گذاری این مطلب ایمیل لینکدین تویتر گوگل پلاس فیسبوک

مطالب مشابه

ارسال دیدگاه

به نکات زیر توجه کنید

  • نظرات شما پس از بررسی و تایید نمایش داده می شود.
  • لطفا نظرات خود را فقط در مورد مطلب بالا ارسال کنید.