شهرت

بگذارید کودکان زیر سایه درختان بازی کنند - شهرت

بگذارید کودکان زیر سایه درختان بازی کنند ۱ آذر ۱۳۹۴

بگذارید کودکان زیر سایه درختان بازی کنند

نفیسه میرایی*

من نشسته‌ام در این اتاق تنگ/ چشمه‌های مهربان صدام می‌کنند

با زبان عطر و با نگاهِ رنگ/ سبزه‌های بی‌زبان صدام می‌کنند. ۱

محیط‌ها و مکان‌های آشنایی که روان کودک در آن‌ها شکل گرفته، در معرض تغییرات دائمی است. به این نوع تغییرات، توسعه می‌گویند؛ اما این به‌اصطلاح توسعه، برای کودک مخرب است. این مکان‌ها که برای ذهن سرمایه‌دار چیزی جز مستغلات و املاک نیست، جایی است که کودک ادراک‌های ابتدایی خویش از جهان را در آن شکل می‌دهد. ۲

اهمیت باغ‌ها و فضاهای سبز از جنبه‌های گوناگونی است که به آن توجه شده است. این نوشته تنها اشاره‌ای کوچک به سر دیگر ماجراست.

 آذرماه گذشته، یک روز در باشگاه کودکان کار کردم. باشگاه‌های کودک که تنها با عنوان «باشگاه کودک» شناخته نمی‌شوند و تعدادشان در شهر روبه‌افزایش است، فضاهای سربسته‌ای هستند با تعدادی اسباب‌بازی که امکان بازی گروهی یا فردی را برای بچه‌ها فراهم می‌آورند. بعضی از آن‌ها برنامه‌ها و کارگاه‌های جانبی برای کودکان و کلاس‌های آموزشی برای والدین نیز برگزار می‌کنند. من به باشگاهی رفتم که در برجی مسکونی واقع شده است. آنجا شبیهِ واحدی مسکونی است که بخشی از آن به وسایل بازی مجهز است؛ از تکه‌های بزرگ مثل استخر توپ و خانه‌‌های کوچک و ماشین مخصوص کودک گرفته تا توپ و عروسک. فضای باشگاه کودک وادارم می‌کرد تجربۀ این کودکان را از محیط، با تجربۀ نازنین یا دختران سارا مقایسه کنم. نازنینِ پنج‌ساله هروقت مرا می‌بیند، با اشتیاق از ماجراهای ساعت وقت‌گذرانی در جایی می‌گوید که از آن با عنوان «محوطه» یاد می‌کند. محوطه درواقع محدودۀ مجتمعی مسکونی است که عصرهای دخترک و دوستانش در آنجا می‌گذرد. درختان سرو و چنار قدیمی و باغچه‌های پر از گل‌وگیاه متعدد، محوطه را برای شهرنشینان ساکن این مجتمع و به‌ویژه برای کودکان، به باغی شبیه کرده است.

سارا به همراه چهار دختر و همسرش در استرالیا زندگی می‌کند. آن‌ها یکی از خانواده‌هایی هستند که شیوۀ «مدرسه در خانه» را برای آموزش فرزندانشان برگزیده‌اند. دختر شش‌سالۀ سارا، بعد از گذراندن یک روز در فضای اطراف نهری در همسایگی‌‌شان می‌گوید: «اینجا مثل یک پارک بزرگ است؛ اما اسباب‌بازیِ ساخته‌شده‌ ندارد. ما می‌توانیم با هرچیزی که می‌خواهیم، بازی کنیم و از هرچیزی که می‌خواهیم، بالا برویم. این خیلی سرگرم‌کننده‌تر است.» سارا هم مثل بسیاری نگران حضور بیش‌ازحد کودکان در فضاهای بسته است و در یادداشتی در وبلاگ خود، به بیان دغدغه‌ و تجربۀ خود دراین‌باره پرداخته است. وی در بخشی از این یادداشت می‌نویسد: «بچه‌ها زمان زیادی را در فضاهای بسته سپری می‌کنند. باید آن‌ها را به فضا‌های باز دعوت کنیم. این فضاها می‌تواند هر جایی باشد. احتیاجی به زمین‌های بازی مجلل و جدیدترین تجهیزات نیست. بچه‌ها قوۀ تخیل فوق‌العاده‌ای دارند و هرجا که هستند، می‌توانند برای خود سرگرمی بسازند. تعدادی درخت، چمن، سنگ یا آب برای آن‌ها کافی است.»۳

هرکدام از این سه فضا چه امکانی برای کودکان ما مهیا می‌کند؟ کودکان کدام‌یک را ترجیح می‌دهند؟ آیا در حال حرکت به سمت باشگاه‌ کودکان هستیم؟

سال‌هاست اندیشمندانِ بسیاری بر تأثیر تعامل کودک با طبیعت بر رشد فیزیکی و شناختی و عاطفی او تأکید می‌کنند. بر همین اساس، تلاش‌های بسیاری در راستای افزایش ارتباط کودکان با طبیعت صورت گرفته است. روز‌به‌روز بر تعداد مدرسه‌های طبیعت در دنیا افزوده می‌شود. تجربۀ کودکان از محیط اطرافشان بر کیفیت رشد آن‌ها مؤثر است. کودکان نیاز دارند آزادانه بدوند، دست به خلاقیت بزنند، بازی و تخیل و خطر کرده و موجودات را دنبال کنند، روی چمن‌ها غلت بزنند، از درختان بالا بروند، خودشان و دیگری و محیط را کشف کنند و در این تعامل، مهارت‌های گوناگونی را تمرین کرده و بیاموزند. طبیعت، این‌همه را برای آن‌ها فراهم می‌کند. طبیعت، مدرسه‌ای است که کودکان با کند‌و‌کاو در آن، یاد می‌گیرند. باغ‌ها و فضاهای سبز شهری هم می‌توانند بخشی از این یادگیری را برای کودکان فراهم آورند. ریچارد لو،۴ مؤسس شبکۀ کودکان و طبیعت،۵ می‌گوید: «کودکان در فضاهای سبزِ زمین‌های بازی، فرصت بیشتری برای ابداع دارند. همچنین این فضاها امکان ارتباط اجتماعی به دور از جنسیت، نژاد، سن یا توانایی فکری را برای آن‌ها به وجود می‌آورد.»۶

کودک و طبیعت مینو حریرچیان

امروزه حق کودکان در استفاده از فضاهای شهری موضوع غریبی نیست. سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای ملی‌ومحلی، سند و قوانین و برنامه‌هایی جهت پررنگ‌ساختن این حق در نظر مدیران و تصمیم‌گیران شهری تدوین کرده‌اند. کشور ما از سال ۱۳۷۳ به عضویت پیمان‌نامۀ حقوق کودک درآمده است. براساس مادۀ ۳۱ این پیمان‌نامه، کشورهای عضو، حق کودک را برای استراحت، داشتن اوقات فراغت، بازی‌کردن و فعالیت‌های تفریحی متناسب و مشارکت آزادانه در زندگی فرهنگی و هنری به رسمیت می‌شناسند.» تهران از سال ۱۳۸۶ به پروژۀ «ابتکار شهر دوستدار کودک یونیسف» پیوسته است. شهرهای متعهد به حقوق کودک، نظامی از حاکمیت را به کار می‌برند که برمبنای چهار اصل کلىِ کنوانسیون حقوق کودکان است. این چهار اصل عبارت‌اند از:

 ۱. تبعیض‌نگذاشتن (مادۀ ۲)؛ ۲. توجه به علایق ویژۀ کودکان (مادۀ ۳)؛ ۳. قائل‌شدن حق حیات و رشد حداکثری (مادۀ ۶)؛ ۴. احترام‌گذاشتن به دیدگاه‌های کودکان (مادۀ ۱۲).۷

 شهر دوستدار کودک به دنبال دیدگاهی شکل گرفت که «رفاه کودکان را شاخص نهایی سکونت‌گاه سالم، جامعه‌ای دمکراتیک و حکومت مطلوب» می‌دانست شکل گرفت. مشارکت کودکان و نوجوانان در تصمیم‌گیری‌های شهری از شاخصه‌های اصلی شهر دوستدار کودک است.

این دانایی و تعهد، یعنی می‌خواهیم به خاطرات کودکانمان از محوطه‌ها، کوچه، خیابان و باشگاه‌های کودک هم گوش بسپاریم، به آن‌ها مجال حضور در مکان‌های دیگر را بدهیم و از آن‌ها هم بپرسیم: با باغ‌ها و فضاهای سبز شهرمان باید چه کار کنیم؟ غم‌انگیز است اگر بی‌توجهی کنیم و به‌تدریج، همۀ این‌ فرصت‌ها را از آن‌ها گرفته، فضاهای زنده‌ را تخریب کرده و فضاهای مرده بسازیم و کودکان را از فضاهای بسته به دیگر فضاهای بسته‌ هدایت کنیم. روبه‌روی همان برج مسکونی، تعدادی زمین خالی است و در همان محله، فضاهای سبز حصارکشی‌شده‌ای وجود دارند. آیا باید منتظر باشیم این فضاها با برج‌های دیگری پر شوند؟ فراموش نکنیم که هر فضای سبز عمومی، متعلق به همۀ کودکان است؛ اما آیا همۀ کودکان امکان حضور در باشگاه کودک یا مدرسۀ طبیعت را دارند؟

*دانش‌آموخته کارشناسی کشاورزی دانشگاه تهران

نشریه شهرت | شماره چهارم | بگذارید کودکان زیر سایه درختان بازی کنند

۱ شعر من کجا و چشمه‌های مهربان از محمود کیانوش

۲ .«اقتصاد سیاسی و بوم‌شناسی دوران کودکی»، دیوید دبلیو. اُر،  کودک و طبیعت (درسنامۀ مدرسۀ طبیعت)، ویراستۀ پیتر کان و استفن کلریت، انتشارات جهاد دانشگاهی ( دانشگاه مشهد).

 ۳ http://happinessishereblog.com/2015/04/the-best-playground/

۴ Richard Louv

۵ The Children & Nature Network

۶ Want your kids to get into Harvard, tell them to go outside! Richard Louv, Sepp, 2014

۷ شهردوست‌دار کودک: حاکمیت مطلوب برای بهترین خواسته‌های کودکان، الینا ریجیو Elinna Riggio

مطالب مشابه

اشتراک گذاری این مطلب ایمیل لینکدین تویتر گوگل پلاس فیسبوک

مطالب مشابه

ارسال دیدگاه

به نکات زیر توجه کنید

  • نظرات شما پس از بررسی و تایید نمایش داده می شود.
  • لطفا نظرات خود را فقط در مورد مطلب بالا ارسال کنید.